วัดระฆังโฆสิตารามวรมหาวิหาร — ปฐมบทพระสมเด็จและสมเด็จโต พรหมรังสี

วัดระฆังโฆสิตารามวรมหาวิหาร ไม่ได้เป็นเพียงศาสนสถานสำคัญริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา แต่ยังเป็นหมุดหมายทางประวัติศาสตร์ที่เชื่อมโยงพัฒนาการของชาติไทยตั้งแต่สมัยอยุธยาตอนปลาย ธนบุรี จนถึงกรุงรัตนโกสินทร์ พื้นที่แห่งนี้เป็นศูนย์รวมของพุทธศิลป์ชั้นสูง งานสถาปัตยกรรมระดับครูช่าง และเป็นแหล่งกำเนิดของ "จักรพรรดิแห่งพระเครื่อง" ตลอดจนเป็นสถานที่สถิตของอดีตพระมหาเถระผู้ยิ่งใหญ่ คือ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมรํสี) รายงานการศึกษาเชิงลึกฉบับนี้ มุ่งนำเสนอการวิเคราะห์และรวบรวมข้อมูลในทุกมิติ ทั้งด้านประวัติศาสตร์ สถาปัตยกรรม พุทธานุภาพ ลำดับชั้นทำเนียบสงฆ์ และบริบททางสังคมวัฒนธรรม เพื่อให้เกิดความเข้าใจอย่างถ่องแท้ถึงคุณค่าของพระอารามหลวงแห่งนี้

1. ประวัติความเป็นมาและพัฒนาการของวัด

พัฒนาการของวัดระฆังโฆสิตารามสะท้อนให้เห็นถึงพลวัตทางการเมืองและศาสนาของไทยในช่วงรอยต่อของการเปลี่ยนผ่านราชธานี จากการเป็นวัดราษฎร์ขนาดเล็ก สู่การเป็นศูนย์กลางการชำระพระไตรปิฎก และท้ายที่สุดคือพระอารามหลวงชั้นเอกที่มีความผูกพันกับสถาบันพระมหากษัตริย์อย่างลึกซึ้ง

ยุคเริ่มต้นและการสถาปนาในสมัยกรุงธนบุรี

วัดระฆังโฆสิตาราม เดิมมีชื่อเรียกว่า "วัดบางหว้าใหญ่" เป็นวัดโบราณที่สร้างขึ้นมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา โดยตั้งอยู่เคียงคู่กับ "วัดบางหว้าน้อย" (ปัจจุบันคือวัดอมรินทราราม) เมื่อสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงกอบกู้เอกราชและสถาปนากรุงธนบุรีเป็นราชธานีในปี พ.ศ. 2311 ทรงมีพระราชศรัทธาและโปรดเกล้าฯ ให้ยกฐานะวัดบางหว้าใหญ่ขึ้นเป็นพระอารามหลวง

นัยสำคัญทางประวัติศาสตร์ในช่วงเวลานี้ คือการที่วัดแห่งนี้ถูกใช้เป็นศูนย์กลางในการรวบรวมและทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาที่บอบช้ำจากสงคราม สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชได้ทรงอาราธนา พระอาจารย์ศรี ผู้แตกฉานในพระไตรปิฎกและวิปัสสนาธุระจากเมืองพิษณุโลก ให้มาจำพรรษาและครองวัดแห่งนี้ พระอาจารย์ศรีได้รับการมอบหมายให้เป็นแกนนำในการรวบรวมคัมภีร์พระไตรปิฎกจากหัวเมืองต่างๆ นำมาคัดลอกและจัดหมวดหมู่ให้สมบูรณ์ ซึ่งต่อมาในสมัยรัชกาลที่ พระอาจารย์ศรีได้รับการสถาปนาเป็นสมเด็จพระสังฆราชองค์แรกแห่งกรุงรัตนโกสินทร์

ยุคกรุงรัตนโกสินทร์และที่มาของนาม "วัดระฆัง"

เมื่อเข้าสู่สมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1) วัดบางหว้าใหญ่ได้รับการอุปถัมภ์อย่างยิ่งยวด สาเหตุประการหนึ่งมาจากความผูกพันส่วนพระองค์ เนื่องจากในสมัยที่รัชกาลที่ ยังทรงรับราชการเป็นพระราชวรินทร์ในแผ่นดินธนบุรี พระองค์เคยประทับ ณ พระตำหนักที่ตั้งอยู่ใกล้กับวัดแห่งนี้

เหตุการณ์สำคัญที่นำมาสู่การเปลี่ยนชื่อวัด เกิดขึ้นในระหว่างการขุดสระน้ำเพื่อสร้างหอพระไตรปิฎก ได้มีการขุดพบ "ระฆังโบราณ" ใบหนึ่ง ซึ่งเมื่อตีแล้วมีเสียงดังกังวานไพเราะมาก รัชกาลที่ ทรงทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท จึงโปรดเกล้าฯ ให้นำระฆังใบดังกล่าวไปประดิษฐานไว้ ณ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม (วัดพระแก้ว) เพื่อเป็นสิริมงคลแก่พระบรมมหาราชวัง และได้โปรดเกล้าฯ ให้ช่างหลวงหล่อระฆังใหม่จำนวน ใบ พระราชทานไว้ทดแทน พร้อมทั้งพระราชทานนามวัดใหม่ว่า "วัดระฆังโฆสิตาราม" คำว่า "โฆสิตาราม" มีรากศัพท์ที่สื่อถึงเสียงกังวานอันเป็นมงคลของระฆังที่ดังกึกก้อง ทั้งนี้ ในประวัติศาสตร์ช่วงหนึ่งเคยมีชื่อเรียกว่า "วัดราชคัณฑิยาราม" ซึ่งคำว่า "คัณฑิ" แปลว่าระฆังเช่นกัน แต่ประชาชนไม่นิยมเรียกขาน จึงกลับมาใช้ชื่อวัดระฆังดังเดิม

การขึ้นทะเบียนเป็นพระอารามหลวงและข้อมูลทางภูมิศาสตร์

ด้วยคุณค่าทางประวัติศาสตร์และสถาปัตยกรรม กรมศิลปากรได้ประกาศขึ้นทะเบียนวัดระฆังโฆสิตารามเป็นโบราณสถานสำคัญของชาติ ในราชกิจจานุเบกษาเมื่อวันที่ 22 พฤศจิกายน พ.ศ. 2492 โดยมีเลขอ้างอิงโบราณสถานคือ 0000155 ปัจจุบัน วัดมีสถานะเป็น พระอารามหลวงชั้นโท ชนิดวรมหาวิหาร สังกัดคณะสงฆ์มหานิกาย

ตำแหน่งที่ตั้งและพิกัด: วัดตั้งอยู่บริเวณริมฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยา เลขที่ 250/1 ถนนอรุณอมรินทร์ แขวงศิริราช เขตบางกอกน้อย กรุงเทพมหานคร 10700 ขอบเขตของวัดทางทิศตะวันออกติดกับแม่น้ำเจ้าพระยา ทิศตะวันตกติดถนนอรุณอมรินทร์ ทำให้สามารถเข้าถึงได้ทั้งเส้นทางคมนาคมทางบกและทางน้ำ

2. สถาปัตยกรรมและศิลปะสำคัญ

วัดระฆังโฆสิตารามเป็นเสมือนพิพิธภัณฑ์มีชีวิตที่เก็บรักษางานช่างศิลป์ไทยตั้งแต่ปลายอยุธยาจนถึงรัตนโกสินทร์ตอนต้น สถาปัตยกรรมภายในวัดมีความโดดเด่นทั้งในแง่ของการออกแบบเชิงโครงสร้าง วิศวกรรมโบราณ และคติธรรมที่แฝงอยู่ในการจัดวางพื้นที่

พระอุโบสถ และ พระประธานยิ้มรับฟ้า

พระอุโบสถของวัดระฆังได้รับการสร้างขึ้นใหม่แทนหลังเดิมในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 3) ทว่าการก่อสร้างยังคงรักษารูปแบบสถาปัตยกรรมและศิลปะตามแบบสมัยรัชกาลที่ ไว้อย่างชัดเจน

• สถาปัตยกรรมภายนอก: มีลักษณะเป็นอาคารก่ออิฐถือปูน ทรงไทยประเพณี หลังคาลด ชั้น มุงกระเบื้องดินเผา ประดับด้วยเครื่องลำยอง (ช่อฟ้า ใบระกา และหางหงส์) หน้าบันแกะสลักเป็นรูปพระนารายณ์ทรงครุฑที่วิจิตรงดงาม เอกลักษณ์ที่สำคัญที่สุดคือการมีช่องหน้าต่างเพียงสองบาน ซึ่งถือเป็นศิลปะแบบรัชกาลที่ ที่หลงเหลืออยู่เพียงไม่กี่แห่งในประเทศไทย
• พระประธานยิ้มรับฟ้า: ประดิษฐานเป็นองค์ประธานอยู่ภายในพระอุโบสถ เป็นพระพุทธรูปปางสมาธิ หล่อด้วยเนื้อทองแดงผสมสำริด ศิลปะสมัยรัตนโกสินทร์ พุทธลักษณะโดดเด่นด้วยพระพักตร์ที่แย้มพระโอษฐ์อย่างมีเมตตา มีเรื่องเล่าสืบต่อกันมาว่า พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) เคยเสด็จพระราชดำเนินมายังวัดแห่งนี้และทรงมีพระราชดำรัสชมว่า พระประธานองค์นี้มีพระพักตร์งดงามเปี่ยมด้วยเมตตาประดุจกำลัง "ยิ้มรับฟ้า" จึงกลายเป็นนามเรียกขานพระพุทธรูปศักดิ์สิทธิ์องค์นี้มาจนถึงปัจจุบัน นอกจากนี้ ยังมีการประดิษฐานรูปหล่อพระศรีอาริยเมตไตรยบรมโพธิสัตว์ ศิลปะรัตนโกสินทร์ สมัยรัชกาลที่ ถือตาลปัตร อยู่ภายในบริเวณวัดอีกด้วย

พระปรางค์ และกลุ่มเจดีย์

สถาปัตยกรรมทางพุทธศาสนาที่โดดเด่นบริเวณลานวัด ประกอบด้วยพระปรางค์และกลุ่มเจดีย์ ซึ่งสะท้อนคติภูมิจักรวาล

• พระปรางค์: ตั้งอยู่ตระหง่านบริเวณทิศใต้ของพระอุโบสถ (ด้านหน้าพระวิหาร) สร้างขึ้นในสมัยรัชกาลที่ พระปรางค์องค์นี้ได้รับการยกย่องจากนักวิชาการประวัติศาสตร์ศิลปะว่าเป็นพระปรางค์ที่ถูกแบบแผนสถาปัตยกรรมรัตนโกสินทร์ยุคต้น และมีสัดส่วนรูปทรงที่สวยงามที่สุดองค์หนึ่งในประเทศไทย
• เจดีย์ย่อมุมไม้สิบสอง: ตั้งอยู่ด้านหลังพระปรางค์ ประกอบด้วยเจดีย์ทรงเครื่องแบบย่อมุมไม้สิบสองจำนวน องค์ สร้างขึ้นโดยเจ้านายวังหลัง พระองค์ ได้แก่ กรมหมื่นนราเทเวศร์ กรมหมื่นนเรศร์โยธี และกรมหมื่นเสนีย์บริรักษ์ เป็นสถาปัตยกรรมที่สะท้อนอิทธิพลศิลปะแบบอยุธยาตอนปลายที่สืบทอดมาถึงยุครัตนโกสินทร์

หอพระไตรปิฎก (ตำหนักจันทน์)

หอพระไตรปิฎกของวัดระฆังฯ นับเป็นสถาปัตยกรรมเครื่องไม้ที่มีความสำคัญระดับชาติ เดิมทีอาคารแห่งนี้คือ "ตำหนักจันทน์" ซึ่งเป็นพระตำหนักที่ประทับของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1) ตั้งแต่ครั้งยังทรงรับราชการเป็นพระราชวรินทร์ในสมัยกรุงธนบุรี เมื่อพระองค์ทรงปราบดาภิเษกขึ้นเป็นปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์จักรี และทรงเสร็จสิ้นพระราชกรณียกิจการสังคายนาพระไตรปิฎกในปี พ.ศ. 2331 ได้มีพระราชศรัทธาอุทิศพระตำหนักเดิมให้เป็นศาสนสมบัติ โดยโปรดเกล้าฯ ให้รื้อมาปลูกสร้างเป็นหอพระไตรปิฎกตั้งอยู่กลางสระน้ำ การตั้งอยู่กลางสระน้ำนี้เป็นภูมิปัญญาช่างโบราณเพื่อป้องกันมดและปลวกทำลายคัมภีร์ใบลาน

• ลักษณะทางโครงสร้าง: ตัวอาคารเป็นเรือนไม้แฝด หลังเชื่อมต่อกัน ได้แก่ หอนั่ง (ทางซ้าย ใช้รับแขก), หอกลาง (เก็บพระไตรปิฎก), และหอนอน (ทางขวา ใช้พำนัก) ฝาผนังด้านนอกเป็นลักษณะ "ฝาปะกน" (การเข้าไม้เป็นช่องตาราง) ความวิจิตรทางวิศวกรรมที่หาชมได้ยากคือการต่อเสาโดยใช้ "สลักเหล็ก" แทนเดือยไม้ และการใช้แผ่นกระดานปูพื้นขนาดใหญ่
• งานจำหลักไม้: ชานชาลามีซุ้มประตูและบานประตูไม้แกะสลักลวดลายกนกและนาคพัน ประตูทางเข้าหอกลางแกะสลักเป็นรูปนกวายุภักษ์ประกอบลายกนกเครือเถา ปิดทองประดับกระจก ซึ่งกล่าวกันว่างานแกะสลักซุ้มประตูกลางนี้เป็นฝีพระหัตถ์ของสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร (รัชกาลที่ 2)

จิตรกรรมฝาผนังฝีมือ "พระอาจารย์นาค"

ภายในหอไตรทั้งสามหลัง เต็มไปด้วยจิตรกรรมฝาผนังสีฝุ่น (Tempera) บนผนังพื้นไม้ ซึ่งมีความสำคัญอย่างยิ่งยวดต่อประวัติศาสตร์ศิลปะไทย สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงประทานความเห็นไว้ว่า ภาพจิตรกรรมเหล่านี้เป็นฝีมือของ "พระอาจารย์นาค" (จิตรกรเอกผู้มีสถานะเป็นพระภิกษุที่มีชื่อเสียงในสมัยรัชกาลที่ 1) รูปแบบศิลปะสืบทอดเทคนิคมาจากสมัยอยุธยาตอนปลาย มีการใช้ "เส้นสินเทา" คั่นฉาก และระบายพื้นหลังด้วยสีแดงเพื่อช่วยขับเน้นให้ตัวละครดูโดดเด่น

เนื้อหาของจิตรกรรมแบ่งตามพื้นที่ได้ดังนี้:

1. หอกลาง: วาดภาพเรื่อง "รามเกียรติ์" โดยผนังด้านประตูทางเข้าเป็นตอน "ศึกกุมภกรรณ" และผนังฝั่งตรงข้ามเป็นตอน "ศึกอินทรชิต" การเลือกวาดวรรณคดีพราหมณ์ในหอไตรพุทธศาสนา สะท้อนกุศโลบายทางคติธรรมเรื่องบาปบุญคุณโทษ การปราบอธรรม และยังเป็นการเฉลิมพระเกียรติรัชกาลที่ ซึ่งทรงพระราชนิพนธ์วรรณคดีเรื่องนี้
2. หอนั่ง: วาดภาพ "เทพชุมนุม" เป็นการรวมตัวของเทวดาเพื่อสักการะสิ่งศักดิ์สิทธิ์
3. หอนอน: ผนังด้านซ้ายเขียนภาพ "ไตรภูมิโลกสัณฐาน" แสดงคติจักรวาลวิทยา ผนังด้านขวาเขียนภาพ "มฆมานพ" (ตำนานการประกอบกุศลกรรมจนได้ไปเกิดเป็นพระอินทร์) และบริเวณหลังบานประตูแทรกภาพ "ภิกษุปลงอสุภกรรมฐาน" เพื่อเตือนสติมิให้ยึดติดในสังขาร

งานศิลปกรรมเหล่านี้ได้รับการบูรณปฏิสังขรณ์และอนุรักษ์ครั้งใหญ่ในปี พ.ศ. 2524 ภายใต้การควบคุมของ อาจารย์เฟื้อ หริพิทักษ์ ทำให้ร่องรอยประวัติศาสตร์ยังคงปรากฏให้คนรุ่นหลังได้ศึกษาตราบจนปัจจุบัน

3. ลำดับเจ้าอาวาสและพระเกจิสำคัญที่เคยจำพรรษา

ในฐานะพระอารามหลวงชั้นผู้ใหญ่ วัดระฆังโฆสิตารามเป็นสำนักตักศิลาที่ให้กำเนิดและเป็นที่พำนักของพระมหาเถระผู้ทรงวิทยาคมและเป็นที่เคารพสักการะของแผ่นดินมาทุกยุคทุกสมัย

รายนามเจ้าอาวาส

ประวัติศาสตร์การครองวัดระฆังโฆสิตาราม มีลำดับเจ้าอาวาสที่สืบทอดกันมาตั้งแต่ต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ดังที่ปรากฏหลักฐาน 5:

(หมายเหตุ: ข้อมูลอ้างอิงจากวิกิพีเดียและทำเนียบสมณศักดิ์ อาจมีเจ้าอาวาสบางรูปในช่วงรอยต่อที่หลักฐานทางประวัติศาสตร์บันทึกไว้ไม่ครบถ้วน)

ประวัติสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมรํสี)

นามที่สร้างชื่อเสียงให้วัดระฆังโฆสิตารามเป็นที่รู้จักไปทั่วโลก คือ "สมเด็จโต" นามเดิมว่า "โต" ท่านประสูติเมื่อวันพฤหัสบดี เดือน ขึ้น ค่ำ ปีวอก หรือตรงกับวันที่ 17 เมษายน พ.ศ. 2331 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1) ณ บ้านไก่จ้น (บ้านท่าหลวง) อำเภอท่าเรือ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา มารดาชื่อนางงุด (หรือนางเกตุ)

เส้นทางสมณเพศ: ท่านบรรพชาเป็นสามเณรเมื่อปี พ.ศ. 2343 ด้วยความปราดเปรื่องและมีจริยาวัตรที่งดงาม รัชกาลที่ จึงทรงพระเมตตาและโปรดเกล้าฯ ให้ท่านเป็น "นาคหลวง" อุปสมบทเป็นพระภิกษุ ณ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ในปี พ.ศ. 2351 โดยมีสมเด็จพระสังฆราช (สุก ญาณสังวร) เป็นพระอุปัชฌาย์ และได้รับฉายาทางธรรมว่า "พฺรหฺมรํสี"

ปฏิปทาและผลงาน: สมเด็จโตทรงเป็นพระเถระที่ถือสมถะ ไม่ปรารถนายศศักดิ์ ในสมัยรัชกาลที่ ท่านมักปฏิเสธการรับตำแหน่งทางคณะสงฆ์และหลีกเลี่ยงการสอบเปรียญธรรม โดยเลือกที่จะออกเดินธุดงค์ไปตามป่าเขาเพื่อบำเพ็ญวิปัสสนากรรมฐาน จนกระทั่งล่วงเข้าสู่สมัยรัชกาลที่ พระองค์ทรงตระหนักถึงคุณวิเศษของสมเด็จโต จึงโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งให้เป็นเจ้าอาวาสวัดระฆังโฆสิตาราม ในปี พ.ศ. 2395 และได้รับพระราชทานเลื่อนสมณศักดิ์เรื่อยมา จนถึงสมณศักดิ์สูงสุดที่ "สมเด็จพระพุฒาจารย์"

ตลอดสิริอายุ ท่านได้สร้างปูชนียวัตถุและพระพุทธรูปขนาดใหญ่ไว้เป็นมรดกทางธรรมมากมาย เช่น พระพุทธไสยาสน์ วัดสะตือ จ.อยุธยา, พระพุทธรูปหลวงพ่อโต วัดไชโย จ.อ่างทอง และผลงานชิ้นสุดท้ายคือ การเป็นประธานก่อสร้างพระพุทธรูปหลวงพ่อโต (พระศรีอริยเมตไตรย) ปางอุ้มบาตร ที่วัดอินทรวิหาร บางขุนพรหม ทว่าการก่อสร้างดำเนินไปได้ถึงเพียงระดับพระนาภี (สะดือ) ท่านก็ได้มรณภาพลง ณ ศาลาวัดอินทรวิหาร เมื่อวันที่ 22 มิถุนายน พ.ศ. 2415 สิริรวมอายุ ปี อยู่ในสมณเพศ พรรษา

ลูกศิษย์สายธรรมผู้สืบทอดวิทยาคม

สายธรรมและวิทยาคมของสมเด็จโตได้ถูกสืบทอดผ่านศิษย์เอกหลายรูป หนึ่งในผู้ที่มีชื่อเสียงโดดเด่นและเป็นเสาหลักในการสานต่องานของท่านคือ หลวงปู่ภู จันทเกสโร (พระครูธรรมานุกูล) แห่งวัดอินทรวิหาร หลวงปู่ภูเกิดเมื่อปี พ.ศ. 2373 และอุปสมบทในปี พ.ศ. 2394 ท่านเป็นพระเถระที่ยึดมั่นในการเดินธุดงค์ โดยมักติดตามสมเด็จโตไปปฏิบัติธรรมในป่าลึกเสมอ

หลวงปู่ภูคือผู้ที่รับเจตนารมณ์ในการก่อสร้าง "หลวงพ่อโต" วัดอินทรวิหาร ต่อจากสมเด็จโตจนสำเร็จลุล่วง ในแง่ของวัตถุมงคล หลวงปู่ภูได้รับถ่ายทอด "ผงวิเศษ ประการ" จากสมเด็จโต และนำมาสร้างพระสมเด็จของท่านเอง (เช่น พิมพ์แซยิดแขนหักศอก พิมพ์แปดชั้น) ซึ่งวงการพระเครื่องยอมรับว่ามีพุทธคุณเข้มขลังทัดเทียมกับพระสมเด็จวัดระฆัง จนมีคำกล่าวว่า "หากหาพระสมเด็จวัดระฆังไม่ได้ ให้ใช้พระหลวงปู่ภูแทน" นอกจากนี้ ท่านยังสร้าง "ไม้เท้าครู" (ไม้เท้ากายสิทธิ์) ที่เชื่อว่ามีพลานุภาพชี้ตายชี้เป็นและขับไล่สิ่งอัปมงคลได้อีกด้วย

4. พระเครื่องและวัตถุมงคลที่สร้างชื่อของวัด

หากกล่าวถึงวัตถุมงคลของไทย "พระสมเด็จวัดระฆัง" ถือเป็นจุดสูงสุดที่ได้รับการยกย่องให้เป็น "จักรพรรดิแห่งพระเครื่อง" และเป็นองค์ประธานในชุดพระเครื่อง "เบญจภาคี" ที่นักสะสมและพุทธศาสนิกชนทั่วโลกต่างปรารถนาจะได้ครอบครอง

มวลสารและลักษณะเฉพาะที่แตกต่างจากวัดอื่น

ความล้ำค่าของพระสมเด็จวัดระฆังไม่ได้อยู่ที่โลหะมีค่า แต่อยู่ที่ผงพุทธคุณและวิศวกรรมวัสดุโบราณที่สมเด็จโตทรงคิดค้น มวลสารหลักทำมาจาก "ปูนเปลือกหอย" (นำเปลือกหอยมาเผาไฟแล้วตำจนละเอียด) ผสมผสานกับ "ผงวิเศษ ประการ" ได้แก่ ผงปถมัง (เด่นด้านคงกระพัน), ผงอิทธิเจ (เด่นด้านเมตตา), ผงมหาราช (เด่นด้านอำนาจบารมี), ผงพุทธคุณ, และผงตรีนิสิงเห ซึ่งผงเหล่านี้เกิดจากการเขียนอักขระยันต์บนกระดานชนวนแล้วลบผงรวบรวมไว้

นอกจากนี้ยังมีการผสมวัตถุอาถรรพ์และมวลสารธรรมชาติ เช่น ข้าวก้นบาตร กล้วยน้ำว้า ใบลานเผา อิฐหัก ว่าน และเกสรดอกไม้บูชาพระ 17 เคล็ดลับทางเคมีโบราณ ที่ทำให้พระสมเด็จวัดระฆังแตกต่างจากสำนักอื่น คือการใช้ "น้ำมันตังอิ๊ว" เป็นตัวผสานเนื้อมวลสาร ซึ่งทำหน้าที่ลดความเปราะบางของปูน ทำให้พระไม่แตกหักง่าย และส่งผลให้เนื้อพระมีลักษณะ "หนึกนุ่ม" (มีความชุ่มฉ่ำ ไม่แห้งกระด้าง) เมื่อกาลเวลาผ่านไปกว่าศตวรรษ เนื้อพระจะเกิดการเซ็ตตัวและยุบตัวตามธรรมชาติ เกิดเป็นรอยย่น รอยปริแยก รูพรุน และมีเม็ดมวลสารหลากสี (แดง ดำ ขาว น้ำตาล) ลอยปรากฏขึ้นบนผิวที่วงการเรียกว่า "เนื้อตุ๊บตั๊บ" ซึ่งกลายเป็นจุดตายในการพิจารณาพระแท้ที่เทคโนโลยีปัจจุบันไม่อาจทำเลียนแบบได้

รายการพระเครื่องพิมพ์ยอดนิยม พิมพ์มาตรฐาน

ในยุคของสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต) (พ.ศ. 2409 - 2415) มีการสร้างแม่พิมพ์พระสมเด็จหลายรูปแบบ แต่ที่ได้รับการยอมรับเป็น "พิมพ์นิยมสากล" ในวงการพระเครื่องมีทั้งหมด พิมพ์ ได้แก่ 17:

ช่วงราคาปัจจุบันและความนิยมในวงการ

มูลค่าของพระสมเด็จวัดระฆังยุคต้นที่สร้างโดยสมเด็จโต ทะยานขึ้นสู่ระดับตำนาน เนื่องจากจำนวนพระแท้ที่หมุนเวียนในตลาดมีน้อยมากและมักตกอยู่ในมือของนักสะสมระดับแนวหน้าหรือมหาเศรษฐี

• พระสมเด็จ พิมพ์ใหญ่ (องค์ครู): ราคาประเมินในตลาดปัจจุบันเริ่มต้นที่ 10 ล้านบาท และหากเป็นองค์ที่มีความงดงามสมบูรณ์แบบระดับแชมป์ (เช่น องค์ที่มีชื่อเสียงเฉพาะ) อาจมีมูลค่าการเช่าหาสูงถึง 150 ล้านบาท
• พระใหม่และพระกรุยุคหลัง: สำหรับผู้ที่ศรัทธาแต่มีงบประมาณจำกัด วัดระฆังได้มีการจัดสร้างพระสมเด็จ "รุ่นอนุสรณ์" ในวาระสำคัญต่างๆ ซึ่งใช้มวลสารเก่าผสมผสานลงไปและประกอบพิธีพุทธาภิเษกหมู่ ได้แก่ รุ่นอนุสรณ์ ปี (สร้างปี พ.ศ. 2515) ซึ่งได้รับความนิยมอย่างกว้างขวาง ปัจจุบันราคาเช่าหาอยู่ที่หลักหมื่นต้นๆ รวมถึงรุ่น ปี (พ.ศ. 2523), รุ่น ปี (พ.ศ. 2533) และรุ่น ปี (พ.ศ. 2537) ที่ยังสามารถหาเช่าบูชาได้ในหลักพันถึงหลักหมื่นบาท

5. คาถาและบทสวดบูชาประจำวัด

วัดระฆังโฆสิตารามเป็นจุดกำเนิดของบทสวดมนต์ที่มีการสวดสาธยายมากที่สุดในประเทศไทย นั่นคือ "พระคาถาชินบัญชร" ซึ่งเปรียบเสมือนเกราะเพชรทางจิตวิญญาณของผู้ศรัทธา

พระคาถาชินบัญชร (บทสวดคุ้มครองแห่งพระชินเจ้า)

พระคาถาชินบัญชร เป็นคาถาโบราณที่ตกทอดมาจากลังกา ซึ่งสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมรํสี) ได้นำมาปรับปรุงและขัดเกลาถ้อยคำใหม่ให้มีความไพเราะและสวดได้ง่ายขึ้น คำว่า "ชิน" แปลว่า พระชินสีห์ หรือ พระพุทธเจ้า ส่วน "บัญชร" แปลว่า หน้าต่าง หรือ ซี่กรง เมื่อรวมความแล้วหมายถึง "เกราะป้องกันภัยที่สร้างจากบารมีของพระพุทธเจ้า"

โครงสร้างของคาถาเป็นการอัญเชิญพระพุทธเจ้า พระองค์ และพระอรหันต์สาวกองค์สำคัญ (เช่น พระอานนท์ พระสารีบุตร พระโมคคัลลานะ) ตลอดจนพระสูตรศักดิ์สิทธิ์ต่างๆ ให้มาสถิตยังอวัยวะทุกส่วนของร่างกาย เพื่อสร้างปริมณฑลแห่งความศักดิ์สิทธิ์ปกปักรักษาผู้สวดจากภยันตรายและอวิชชาทั้งปวง

บทสวดชินบัญชร ฉบับย่อ (สำหรับภาวนาก่อนออกจากบ้าน)

ผู้ศรัทธามักสวด จบ, จบ หรือ จบ ก่อนเริ่มวันใหม่ โดยตั้งนะโม จบ แล้วกล่าวว่า:

"ชิ นะ ปัญ ชะ ระ ปะ ริต ตัง มัง รัก ขะ ตุ สัพ พะ ทา" 23 (ความหมาย: ขอพระชินบัญชรปริตต์ จงคุ้มครองรักษาข้าพเจ้าในกาลทุกเมื่อเทอญ)

คาถาบูชาพระประธานและพระสมเด็จ

สำหรับผู้ที่ครอบครองพระสมเด็จวัดระฆัง หรือเดินทางไปกราบไหว้รูปหล่อสมเด็จโต ทางวัดและครูบาอาจารย์ได้กำหนดบทสวดอาราธนาเป็นการเฉพาะ ดังนี้:

• คาถาอาราธนาพระสมเด็จ: "โตเสนโต วะระธัมเมนะ โตสัฏฐาเน สิเว วะเร โตสัง อะกาสิ ชันตูนัง โตสะจิตตัง นะมามิหัง"
• คาถาบูชาขอโชคลาภ (สมเด็จโต): "ปุตตะกาโม ละเภ ปุตตัง ธะนะกาโม ละเภ ธะนัง อัตถิ กาเย กายะญายะ เทวานัง ปิยะตัง สุตะวา"

พิธีกรรมสำคัญประจำปี

วัดระฆังโฆสิตารามมีบทบาทเป็นศูนย์กลางทางประเพณีของชาวฝั่งธนบุรี โดยมีงานประจำปีที่สำคัญคือ:

1. งานบำเพ็ญกุศลวันคล้ายวันมรณภาพสมเด็จโต (22 มิถุนายน): ทุกปีในวันประวัติศาสตร์นี้ ศิษยานุศิษย์จากทั่วประเทศจะหลั่งไหลมาร่วมทำบุญตักบาตร ถวายภัตตาหาร และสวดพระคาถาชินบัญชรแบบหมู่ เพื่อรำลึกถึงบารมีธรรมของสมเด็จโต
2. ประเพณีสงกรานต์และสรงน้ำพระ: ประชาชนนิยมเดินทางมากราบขอพรและสรงน้ำ "พระประธานยิ้มรับฟ้า" ในพระอุโบสถ เพื่อรับความร่มเย็นเป็นสุขและเริ่มต้นปีใหม่ไทยด้วยความเบิกบาน
3. เทศกาลลอยกระทง (ขึ้น ค่ำ เดือน 12): ด้วยภูมิทัศน์ที่ติดแม่น้ำเจ้าพระยา วัดระฆังจะจัดงานลอยกระทงอย่างยิ่งใหญ่ มีการประดับไฟและเปิดพื้นที่ให้พุทธศาสนิกชนได้ลงลอยกระทงเพื่อขอขมาพระแม่คงคา พร้อมทั้งเปิดให้ไหว้พระยามค่ำคืน

6. ความเชื่อและเรื่องเล่าศักดิ์สิทธิ์

เสน่ห์ของวัดระฆังโฆสิตารามไม่ได้มีเพียงวัตถุสถาน แต่ยังอบอวลไปด้วยร่องรอยของ "ปาฏิหาริย์" ที่ถูกบันทึกไว้ในพงศาวดารและคำบอกเล่าของชาวบ้าน ซึ่งเป็นรากฐานของศรัทธาที่แข็งแกร่งมาจนถึงปัจจุบัน

ตำนานและอภินิหารสมเด็จโต

ปฏิปทาของสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต) เต็มไปด้วยอภินิหารที่ควบคู่ไปกับคุณธรรมความเมตตา มีเรื่องเล่าที่ได้รับการบันทึกไว้หลายประการ:

• การปราบจระเข้ด้วยเมตตาบารมี: เมื่อครั้งท่านยังเป็นสามเณรและต้องล่องเรือไปเรียนปริยัติธรรมที่หัวเมืองชัยนาทบุรี เกิดเหตุจระเข้ใหญ่ว่ายพุ่งเข้ามาหวังทำร้ายคนในเรือ สามเณรโตเพียงลุกขึ้นนั่งสมาธิภาวนาในประทุนเรือ ชั่วครู่เดียวจระเข้ตัวนั้นก็หมดสติ อ้าปากไม่ออก และจมหายไปโดยไม่ทำอันตรายผู้ใด
• วิชาร่นระยะทาง: มีบันทึกเหตุการณ์หลายครั้งที่สมเด็จโตได้รับนิมนต์ไปเจริญพระพุทธมนต์ต่างเมือง ท่านมักให้ลูกศิษย์พายเรือล่วงหน้าไปก่อน แต่เมื่อลูกศิษย์พายเรือไปถึงจุดหมาย กลับพบว่าสมเด็จโตได้นั่งรออยู่บนศาลาแล้ว ปรากฏการณ์นี้ทำให้ชาวบ้านเชื่อมั่นว่าท่านสำเร็จวิชาย่นระยะทาง
• พระสมเด็จเนื้อเขียวปราบอหิวาต์: ในปี พ.ศ. 2416 (หลังท่านมรณภาพไป ปี) เกิดโรคอหิวาตกโรค (โรคป่วง) ระบาดครั้งใหญ่ในพระนคร มีประชาชนล้มตายเกือบ 4,000 คน เล่ากันว่ามีหญิงชื่อ "ธูป" ป่วยหนักจนตัวซีด ในยามเข้าตาจน เธอได้นำ "พระสมเด็จปรกโพธิ์เนื้อเขียว" ของสมเด็จโต มาอาราธนาทำน้ำมนต์ดื่มกินและประพรมศีรษะ ปรากฏว่าอาการโรคป่วงหายสนิท ทำให้ประชาชนจำนวนมากรอดตายด้วยน้ำมนต์พระสมเด็จในครั้งนั้น
• เมตตาต่อเดรัจฉาน: สมเด็จโตทรงมองเห็นพุทธะในทุกสรรพสัตว์ ท่านมักพูดจาไพเราะกับสัตว์เสมอ ครั้งหนึ่งมีสุนัขนอนขวางทาง ท่านกล่าวว่า "โยมจ๋า ฉันขอไปทีจ้ะ" เมื่อมีคนถาม ท่านให้เหตุผลว่า ไม่มีใครล่วงรู้ได้ว่าสุนัขตัวนี้อาจกำลังบำเพ็ญเพียรเป็นพระโพธิสัตว์มาเสวยพระชาติอยู่ก็เป็นได้

บ่อน้ำมนต์ศักดิ์สิทธิ์ ปี

หมุดหมายสำคัญสำหรับผู้แสวงบุญและ "สายมูเตลู" เมื่อมาเยือนวัดระฆัง คือ "บ่อน้ำมนต์ศักดิ์สิทธิ์" ซึ่งตั้งอยู่บริเวณลานวัด บ่อแห่งนี้มีอายุเก่าแก่กว่า ปี ตามตำนานระบุว่า สมเด็จโตได้เคยมาอธิษฐานจิตและนำก้อนหินที่จารึกอักขระพระคาถาชินบัญชรหย่อนลงไปไว้ที่ก้นบ่อ ส่งผลให้น้ำในบ่อมีพุทธคุณเข้มขลัง ชาวบ้านในอดีตมักมาตักน้ำไปดื่มกินเพื่อรักษาโรคและปัดเป่าเสนียดจัญไร ปัจจุบันทางวัดได้ดูแลรักษาความสะอาดโดยจัดระบบให้น้ำมนต์ไหลเวียนตลอดเวลา และเตรียมถุงพลาสติกไว้ให้บริการ เพื่อให้ผู้ศรัทธาสามารถนำน้ำมนต์กลับไปอาบหรือประพรมบ้านเรือนเพื่อความเป็นสิริมงคล เสริมดวงชะตา และโชคลาภ

7. ข้อมูลสำหรับผู้ไปกราบไหว้ (Visitor Guide)

การเดินทางไปเยือนวัดระฆังโฆสิตารามวรมหาวิหาร เป็นการผสมผสานระหว่างการท่องเที่ยวเชิงประวัติศาสตร์และการแสวงบุญ ผู้มาเยือนควรเตรียมตัวและปฏิบัติตามกฎระเบียบเพื่อให้เกียรติแก่ศาสนสถาน

เวลาเปิด-ปิด และ ค่าธรรมเนียม

• เวลาทำการ: เปิดให้เข้ากราบไหว้และเยี่ยมชมทุกวัน ตั้งแต่เวลา 07:00 น. ถึง 19:00 น.
• ค่าเข้าชม: เข้าชม ฟรี ทั้งสำหรับชาวไทยและนักท่องเที่ยวต่างชาติ
• ข้อมูลนี้อาจเปลี่ยนแปลง — โปรดตรวจสอบล่าสุดกับทางวัดหรือหน่วยงานการท่องเที่ยวก่อนเดินทาง

วิธีการเดินทาง

วัดตั้งอยู่ฝั่งธนบุรี (ตรงข้ามกับท่าช้างและท่าเตียน) สามารถเดินทางได้สะดวกหลายเส้นทาง:

1. การเดินทางทางเรือ (แนะนำที่สุด):

• เรือด่วนเจ้าพระยา (ธงส้ม ธงเหลือง ธงเขียว หรือธงแดง) มาลงที่ ท่าเรือวังหลัง (พรานนก) แล้วเดินเท้าเลียบซอยมาทางทิศใต้ประมาณ 9-12 นาที
• เรือข้ามฟาก สามารถนั่งเรือข้ามฟากจาก ท่าช้าง (ฝั่งพระนคร ใกล้วัดพระแก้ว) ข้ามแม่น้ำเจ้าพระยามาขึ้นที่ ท่าเรือวัดระฆัง โดยตรง สะดวกและประหยัดเวลา

2. การเดินทางด้วยรถสาธารณะ: สามารถนั่งรถประจำทางสาย ซึ่งวิ่งผ่านหน้าวัดทางถนนอรุณอมรินทร์ หรือใช้บริการรถแท็กซี่/ตุ๊กตุ๊ก

มารยาทและข้อห้าม (Etiquette & Rules)

เพื่อเป็นการเคารพสถานที่และรักษาโบราณสถานของชาติ นักท่องเที่ยวและผู้มาทำบุญต้องปฏิบัติตามกฎดังนี้:

• การแต่งกาย: ต้องแต่งกายสุภาพเรียบร้อย สวมเสื้อผ้าที่ปกปิดมิดชิด (เสื้อมีแขน กางเกงหรือกระโปรงยาวคลุมเข่า) ห้ามสวมเสื้อรัดรูป เสื้อแขนกุด หรือกางเกงขาสั้น 32 (ทางวัดมีบริการผ้าถุงสำหรับนักท่องเที่ยวที่แต่งกายไม่เรียบร้อย)
• การถอดรองเท้าและแว่นกันแดด: ต้องถอดรองเท้า หมวก และแว่นกันแดดทุกครั้งก่อนก้าวข้ามธรณีประตูเข้าไปในพระอุโบสถ ศาลา หรือพระวิหาร และ ห้ามเหยียบทำนบธรณีประตู โดยเด็ดขาด ให้ก้าวข้ามไป
• มารยาทการถ่ายภาพ: ห้ามยืนชูสัญลักษณ์หรือถ่ายรูปในกิริยาที่ไม่เหมาะสมหน้าพระพุทธรูป และห้ามยืนขึ้นถ่ายภาพในขณะที่ผู้อื่นกำลังนั่งกราบไหว้หรือสวดมนต์อยู่
• ข้อห้ามเพื่อการอนุรักษ์: ห้ามสูบบุหรี่ ห้ามขีดเขียนบนกำแพงวัดหรือโบราณสถาน และห้ามปีนป่ายฐานพระปรางค์หรือเจดีย์โดยเด็ดขาด เนื่องจากเป็นโบราณสถานอายุกว่า ปีที่อาจชำรุดได้

เครื่องสักการะและของที่ใช้บูชา

ภายในวัดมีจุดบริการดอกไม้ ธูป เทียน และแผ่นทองคำเปลว ผู้ศรัทธาสามารถจัดเตรียมหรือร่วมทำบุญได้ตามกำลังศรัทธา สำหรับการสักการะรูปหล่อสมเด็จโต นิยมใช้ดอกมะลิ พวงมาลัยดอกดาวเรือง หรือดอกบัว และนิยมตักน้ำมันเติมตะเกียงเพื่อเสริมแสงสว่างและสติปัญญาในชีวิต

อ่านเพิ่มเติมเกี่ยวกับเจ้าอาวาส

ศึกษาประวัติเชิงลึก วิทยาคม และการสร้างพระสมเด็จของ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี)

แหล่งอ้างอิงและข้อมูลประกอบ